Cách đây 5 năm, những người tâm huyết với ngành chè ở Việt Nam đã đề ra chiến lược Xây dựng và quảng bá Thương hiệu Chè Việt. Từ chiến lược này, tiềm năng của nhiều vùng chè trong cả nước đã được khơi dậy.

Tiềm năng lớn từ những vùng chè
Chúng tôi đến Lâm Đồng, ở độ cao 800-1000m so với mực nước biển, nơi được coi là “vựa chè” của Việt Nam bởi thiên nhiên ưu đãi, đất đai mầu mỡ, khí hậu thích hợp. Đi suốt cả 3 huyện Bảo Lộc, Bảo Lâm, Di Linh, cũng là 3 vùng chè nổi tiếng Lâm Đồng, đâu đâu cũng thấy tràn ngập màu xanh mát mắt của những cây chè. Ngược dòng lịch sử, từ những năm 30 thế kỷ trước, chè Lâm Đồng đã nổi tiếng thơm ngon, vị ngọt, người Pháp tới đây lập các đồn điền trồng chè và từ đó nhân rộng ra thành các trang trại, các hộ gia đình. Trải qua gần 1 thế kỷ, tổng diện tích chè trên địa bàn toàn tỉnh Lâm Đồng lên đến hơn 26 nghìn ha, hàng năm cung cấp cho thị trường trong và ngoài nước 183.500 tấn. Theo thống kê từ Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn Việt Nam, cây chè tỉnh Lâm Đồng chiếm tỷ lệ 25% về diện tích và 27% về sản lượng chè của cả nước. Giống chè B’Lao cùng những thương hiệu Tâm Châu, Lễ Ký, Quốc Thái… đã làm nên một vùng chè phía Nam nổi tiếng.

Vùng nguyên liệu chè của Việt Nam trải dài từ miền núi phía Bắc đến các tỉnh phía Nam với các địa danh nổi tiếng như Sơn La, Thái Nguyên, Lâm Đồng.

Cây chè Shan tuyết cổ thụ (Hoàng Su Phì – Hà Giang) đã bao đời nay gắn liền với cuộc sống người dân nơi đây.

Vườn ươm giống chè Shan tuyết tại Hoàng Su Phì để mở rộng diện tích, phát triển thương hiệu chè Shan tuyết ra với thị trường.

Máy hái chè tiêu chuẩn kỹ thuật cao của Viện KHKT Nông – Lâm nghiệp miền núi phía Bắc giúp thu hoạch chè đồng bộ trên diện tích rộng.

Búp chè Shan tuyết vừa được thu hoạch.

Nếu phía Nam nổi danh với hương vị trà B’Lao Lâm Đồng thì người sành trà miền Bắc lại tự hào về những danh trà như: Shan tuyết, Thái Nguyên, Suối Giàng… Miền núi phía Bắc Việt Nam có độ cao từ 600-1.500m đủ gió, đủ độ ẩm, được xem là vùng lý tưởng của cây chè Shan tuyết. Đã bao lần không chỉ chúng tôi mà còn biết bao du khách khác đã không dấu nổi sự ngưỡng mộ khi đứng trên các triền núi cao huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang, ở độ cao hơn 1000m so với mặt nước biển, ngắm nhìn những rừng chè Shan tuyết cổ thụ trải rộng hàng ngàn ha nằm xen lẫn trong sương núi, từ hàng trăm năm nay vẫn gắn liền với đời sống người dân địa phương. Cũng từ đây, sản phẩm chè Shan tuyết đã được biết đến không chỉ trong nước mà làm say lòng cả những khách sành trà ngoại quốc.

Chúng tôi ngược lên Tây Bắc tới cao nguyên Mộc Châu. Cái nắng chói chang của ngày hè dường như lui dần về mạn dưới để nhường lại một không gian thoáng đãng, tươi mát trên khắp cao nguyên mà cả bốn phía đều trải dài những nương chè. Dù trời đang dần ngả về trưa, nhưng thấp thoáng trên đồi chè vẫn có các nữ công nhân Công ty chè Mộc Châu. Cây chè chiếm vị trí quan trọng trong tỷ trọng phát triển kinh tế của tỉnh Sơn La. Từ năm 2001 đến nay, cây chè Sơn La đã tăng diện tích từ 1.800 ha lên hơn 4.000 ha. Trên địa bàn tỉnh đã có 10 doanh nghiệp, 2 hợp tác xã đang sản xuất và kinh doanh chè. Tỉnh còn liên doanh, liên kết, cho các công ty có vốn nước ngoài thuê đất sản xuất như: Ligarden (Đài Loan), Kengreen Farm (Nhật Bản) làm chè xuất khẩu. Chè tập trung chủ yếu trên cao nguyên Mộc Châu hơn 2.000 ha, cao nguyên Nà Sản và vùng cao Phiêng Pằn (huyện Mai Sơn) gần 480 ha, vùng biên giới huyện Yên Châu 325 ha…

Thương hiệu Chè Việt
Việt Nam có một quỹ đất dồi dào và điều kiện khí hậu phù hợp để cây chè phát triển. Khắp nơi trên cả nước, đâu đâu cũng có thể trồng chè từ trung du, đồng bằng đến vùng núi cao quanh năm mây mù bao phủ. Phải nói rằng, tiềm năng chè Việt Nam là rất lớn, thế nhưng thương hiệu CHÈ VIỆT vẫn chưa thực sự được đánh giá đúng giá trị. Đem những suy tư về vấn đề thương hiệu sản phẩm chè Việt Nam trên thị trường thế giới, chúng tôi đến gặp Tiến sĩ Trần Văn Giá - Phó Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam, ông vui vẻ tâm sự: “Gần nửa thế kỷ xuất khẩu chè ra thị trường thế giới, chỉ có biểu tượng ba lá chè với tên giao dịch “Vinatea” là giúp các nhà nhập khẩu biết đến Việt Nam, còn người tiêu dùng các nước thì chưa biết. Đây là một thiệt thòi lớn cho ngành sản xuất chè. Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận, ngành chè cũng đã có những bước tiến vượt bậc”. Tiến sĩ Trần Văn Giá cho biết thêm, ngành chè của Việt Nam trong vòng 15 năm qua đã có một cuộc đổi mới với sản lượng 40 nghìn tấn (năm 1994) lên đến 160.000 tấn (năm 2008) và vươn lên đứng thứ 5 trên thế giới về diện tích và sản lượng chè. Năm 2008, khối lượng chè xuất khẩu của Việt Nam đạt 104.000 tấn, trị giá đạt 147 triệu USD. Pakistan, Đài Loan, Nga là những thị trường lớn nhập khẩu nhiều chè Việt Nam.

TS. Đỗ Văn Ngọc (Phó Giám đốc Viện KHKT Nông – Lâm nghiệp miền núi phía Bắc) kiểm tra các giống chè trong phòng thí nghiệm cấy mô.

Công nghệ sao chè bằng máy móc hiện đại.

Phơi chè thành phẩm sau khi đã qua chế biến.

Tuyển và kiểm tra chè kỹ lưỡng trước khi đưa vào dây chuyền chế biến.

Kiểm tra chất lượng của từng loại chè.

Các sản phẩm chè mang thương hiệu Chè Việt được tiêu thụ rộng rãi trên thị trường trong và ngoài nước.

Du khách quốc tế thưởng thức chè Việt và phong cách uống chè Việt Nam.

Kể từ năm 2004, ngành chè Việt Nam thực hiện đề án đầu tư xây dựng thương hiệu cho ngành chè. Cũng từ đây đánh dấu bước chuyển mình mới của ngành chè, trong đó có sự chung tay của Hiệp hội Chè Việt Nam (Vitas) và các doanh nghiệp chè trong nước. Ngoài thương hiệu riêng của mỗi doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu, thương hiệu chè Việt Nam phải hội đủ các tiêu chuẩn của chè cả nước: vùng nguyên liệu, chất lượng giống, quy trình và công nghệ chế biến, mẫu mã đẹp, giá cả hợp lý. Để có được cây chè cho chất lượng cao trước hết phải kể đến giống. Chúng tôi có mặt tại Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp miền núi phía Bắc khi tập thể các cán bộ đang hết sức vui mừng vì giống chè Phúc Vân Tiên được cấy trực tiếp tại Viện vừa được công nhận giống cấp Nhà nước. Hiện Viện đã có một vườn ươm với 173 giống chè với 40% giống trong nước và 60% giống nhập ngoại. Cũng từ đây các giống chè có thể kể tên như: PH1, LDP1, LDP2, Kim Tuyên, Ngọc Thúy, Bát Tiên... đã tỏa đi khắp cả nước và chiếm đến 50% tổng diện tích trồng chè trong nước cho năng suất, chất lượng cao. Để có được sản phẩm chè sạch đáp ứng tiêu chuẩn thị trường trong nước, đặc biệt là xuất khẩu, Vitas đã và đang vận động các doanh nghiệp chè trong cả nước phấn đấu, áp dụng tiêu chuẩn ISO 2000 - 2005, HACCP là những hệ thống quản lý an toàn chất lượng thực phẩm hiện đại. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp chè cũng dần hướng đến sử dụng bón phân hữu cơ hoặc các loại phân bón được chỉ định; trong các khâu sơ chế, chế biến, bảo quản sẽ áp dụng công nghệ, trang thiết bị hiện đại.

Song song với sự "tự thân" của doanh nghiệp, Vitas cũng đang triển khai nhiều biện pháp để góp phần quảng bá, tìm kiếm thị trường và xây dựng thương hiệu chè Việt Nam. Việc quảng bá thương hiệu cho Chè Việt đối với quốc tế cũng phải lựa chọn sản phẩm đại diện cho chè Việt Nam. Phó Chủ tịch Vitas, Tiến sĩ Trần Văn Giá nói rằng, ngành chè Việt Nam vừa làm thương hiệu vừa dò dẫm tìm hướng đi. Việc xây dựng thương hiệu cho 80.000 tấn chè Việt Nam xuất khẩu chưa có tên tuổi, chưa có mặt trên sàn giao dịch chè thế giới là không hề đơn giản. Tổng Công ty Chè Việt Nam (Vinatea) nhiều năm qua đã rất nỗ lực cùng Vitas trong việc triển khai các hoạt động xúc tiến thương mại, đưa các doanh nghiệp thành viên đi khảo sát thị trường, tham gia các hội chợ, triển lãm quốc tế để quảng bá sản phẩm. Vinatea bỏ ra các khoản tiền lớn để quảng bá sản phẩm chè ở nước ngoài... Trong quá trình làm việc với các doanh nghiệp chè ở tỉnh Thái Nguyên, Lâm Đồng... lãnh đạo Vitas thường có những buổi gặp mặt, trao đổi kinh nghiệm phát triển chè, phối hợp hình thành mạng lưới tiêu thụ chè, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng chè tại các nước thành viên ASEAN. Từ đó, các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh chè Việt Nam có cơ hội trưng bày sản phẩm mang nhãn hiệu, thương hiệu của mình và giới thiệu văn hóa ẩm thực trà. Năm 2005, Vitas cũng đã ban hành Quy chế sử dụng Biểu tượng thương hiệu Quốc gia chè Việt Nam với những quy định chặt chẽ về chất lượng sản phẩm. Đến nay, đã có 17 doanh nghiệp và 53 sản phẩm đạt tiêu chuẩn này. Sau một quá trình được xây dựng theo đúng chuẩn mực, hiện nay ngành chè Việt Nam đã có logo riêng của mình. Quan trọng hơn nữa, thương hiệu Chè Việt đã được Hiệp hội Chè Việt Nam đăng ký bảo hộ, quảng bá nhãn hiệu trực tiếp theo Thỏa ước Madrit với 73 quốc gia và vùng lãnh thổ như: Anh, Đức, Hoa Kỳ, Úc, Thái Lan, Ucraina, Nga, Trung Quốc...

Theo số liệu từ Hiệp hội Chè Việt Nam, hiện nay trên 34 tỉnh, thành trên cả nước đã dành diện tích đất canh tác trồng chè, tổng diện tích khoảng 131.487 ha với các vùng chè lớn như Lâm Đồng, Thái Nguyên, Hà Giang... cung cấp nguyên liệu chế biến cho hơn 600 doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh chè. Trung bình mỗi năm doanh thu của ngành chè cả nước khoảng 150 triệu USD, trong đó tiêu thu trong nước chiếm 30%, còn lại là xuất khẩu.

Việt Nam hiện  là thành viên của Hiệp hội Chè Quốc tế và là thành viên sáng lập Hiệp hội Chè xanh Thế giới. Chè Việt Nam đã có mặt trên 100 quốc gia và vùng lãnh thổ với các bạn hàng lâu năm như: Liên bang Nga, Trung Quốc, Đài Loan, Nhật Bản, Vương quốc Anh, Ấn Độ, Srilanka, Bỉ, Malaysia, Iraq, Iran...